Bułgaria - zwięzły zarys historyczny

Last update: 30.Nov.2011

O Bułgarii/Krótko o historii/...

Bułgaria leży na Połwyspie Bałkańskim, na ożywionym miejscu, gdzie skrzyżowały się szlaki i kultury licznych plemion i narodów. Według statystyki Bułgaria zajmuje jedno z czołowych miejsc w świecie pod względem liczby zabytków archeologicznych. Dzisiejsze ziemie bułgarskie są jednym ze starych ognisk cywilizacji na kontynencie europejskim.
Dzieje państwa bułgarskiego warunkowo można podzieli na cztery zasadnicze okresy: Starożytność, Sredniowiecze, Niewola turecka, Trzecie państwo.
Ziemie bułgarskie zostały zamieszkane jeszcze w najdawniejszych czasach: epoce kamiennej i miedziano - kamiennej. Zabytki archeologiczne z tamtych czasów odkryto w okolicach Karłowa, Nowej Zagory, Wielkiego Tyrnowa, Widin, Sofii, Tetewen, Trojan i Rodopów. Z tej epoki datuje się rownież i najstarsze złoto na świecie, odkryte pod Warna. W epoce brązu w tych terenach zasiedlili się Trakowie, których po raz pierwszy w historii cywilizacji wymienia Homer w swojej "Iliadzie". Starożytni Trakowie zajmowali sie rolnictwem i hodowlą zwierząt i pozostawili bogate ślady swej kultury (złoty skarb z Wyłczytryn). W 11 - 6 w. p.n.e. pojawiły się ich pierwsze ugrupowania typu państwowego, których rozkwit przypada na 7 - 5 w. p.n.e. W 1 w. n.e. ich ziemie zostały podbite przez Rzymian, a od 5 w. n.e. Włączono je w granice Imperium Bizantyjskiego. Z biegiem czasu oni (Trakowie) zostali asymilowani przez Słowian, którzy od 6 w. osiedlają się na Półwyspie Bałkańskim.
W drugiej połowie 7 w. na obszarze dzisiejszej północno - wschodniej części kraju zasiedlają się Protobułgarzy - naród pochodzenia tiurkskiego. W sojuszu ze Słowianami zakładają oni podstawy państwa bułgarskiego, uznanego przez Bizancjum w 681 r. Na czele tego państwa staje przywódca Protobułgarów, chan Asparuch, a na stolicę wybrano Pliskę.
W wiekach następnych nowoutworzone państwo wzmacnia swoje pozycje i rozszerza terytorialnie. Bułgaria staje się jednym z najmocniejszych mocarstw w ówczesnej Europie. W okresie 635 - 1018 r. Ona przeżywa szczyt swojej potęgi politycznej, gospodarczej i kulturalnej. Pod koniec 9 w. bracia Cyrylo (Konstantyn Filozof) i Metodiusz zakładaja podstawy słowianskiego pisma i zaczynają go rozpowszechnia w innych krajach słowiańskich - Serbii i Rosji. W 864 r. książę Borys I i jego naród przyjmują chrzest, za panowania zaś cara Symeona I (893 - 927 r.) utworzono Patriarchat Bułgarski, a samo państwo przeistacza się w jedno z najpotężniejszych, rozpościerając się prawie na całym Półwyspie Bałkańskim, sięgając na północy aż do rzeki Cisy. Wówczas przeniesiono także stolicę państwa z Pliski do Presławia. W 928 r. powstaje herezja Bogomiłów, której założycielem jest pop Bogomił, wywierajaca silne wpływy na doktrynę Katarów i Albigojców w Europie Zachodniej.
Po długotrwałych walkach między Bułgarią i Bizancjum w 1018 r. państwo bułgarskie ulega przemocy bizantyjskiej, ale natychmiast po jej upadku rozpoczynają się walki o wyzwolenie kraju spod niewoli bizantyjskiej. W 1186 r. w Tyrnowie wybucha powstanie na czele z braćmi bojarów, Asenem i Piotrem, odrzuca ono władzę obcą i stawia kres niewoli bizantyjskej. Powstaje tzw. Drugie Państwo Bułgarskie ze stolicą w Tyrnowie.
W 12 - 13 w. Bułgaria przeżywa kolejny okres rozkwitu i wzrostu potęgi, dzięki wojennym sukcesom cara Kałojana nad Krzyżowcami i wzięciu do niewoli imperatora Carstwa Łacińskiego, Baldwina. Za panowania cara Iwana - Asena II (1218 - 1241 r.) Drugie Państwo Bułgarskie osiąga swój największy rozkwit: ustanawia swoją polityczną hegemonię w południwo - wschodniej Europie, rozszerza się terytorialnie, opierajac się o brzegi trzech mórz - Czarnego, Egejskiego i Adriatyckiego, osiąga też szczyt gospodarczy i kulturalny. W latach następnych 1241 - 1280 r. Bułgaria jest areną licznych najazdów Tatarów, przeżywiajac kolejno okresy potegi i upadku. Wzmagają się toteż dążenia bojarów do odłączenia sie od centalnej wladzy. Bułgarię podzielono między ich. Osłabia to pozycje kraju, który staje się łatwym łupem różnorodnych najeźdźców. W 1396 r. Bułgaria zostaje podbita przez Turków i włączona w skład imperium osmańskiego, pozostając przez prawie pie wieków pod niewolą turecką.
Okres 15 - 17 w. to czasy lokalnych i źle zorganizowanych prób odrzucenia władzy osmańskiej: powstanie księżąt Konstantyna i Frużina, wyprawy wojenne Władysława III Warneńczyka i Janosza Hunyadego, żywiołowe bunty i zrywy powstańcze mas ludowych przeciwko ciemiężcom, powstania Tyrnowskie, Cziprowskie oraz Karposza i in. 18 w. to wiek, w którym rozpoczęło się Bułgarskie Odrodzenie Narodowe, związane z imionami takich krzewicieli kultury i oświaty, jak Paisyja Chilendarskiego, Sofroniusza Wraczańskiego i in. Wznawiaja się także próby wyzwolenia kraju podczas wojen imperium osmańskiego z Rosją i Austrią (1768 - 1774 r.) oraz rosyjsko - tureckich wojen (1828 - 1829, 1853 - 1856, 1877 - 1878 r.), kiedy to wybuchają powstania w zachodniej części kraju. W 19 w. rozpoczyna się potężny ruch kulturalno - oświatowy. 3 kwietnia 1860 r. Ilarion Makriopolski ogłasza w Stambule oddzielenie się bułgarskiej cerkwi prawosławnej od greckiego patriarchatu, któremu była podporządkowana od samego poczatku niewoli tureckiej. 27 lutego 1870 r. sułtan turecki wydaje ferman o założeniu bułgarskiego egzarchatu, a w 1872 r. na egzarchę wybrano Antima I.
W latach 1860 - 1878 r. zorganizowano potężny ruch narodowo - wyzwoleńczy, który przyciąga uwagę państw europejskich na kwestię bułgarską. 12 kwietnia 1878 r. rozpoczyna sie kolejna rosyjsko - turecka wojna, która kończy się 19 stycznia 1878 r. zwycięstwem Rosji i wyzwoleniem Bułgarii z niewoli tureckiej. Zaczyna się okres rozwoju Trzeciego z kolei Państwa Bułgarskiego.
Podpisaniem 3 marca 1878 r. traktatu pokojowego w San Stefanie pod Stambułem Bułgaria odzyskuje utraconą państwowość, lecz nie osiąga oczekiwanego zjednoczenia swoich ziem. Dawne jej terytoria podzielono na trzy czesci: Księstwo Bułgaria z księciem Aleksandrem Batembergiem na czele, Autonomiczna kraina Rumelia Wschodnia z mianowanym przez sułtana i podwładnym jego władzy gubernatorem chrześcijanskim, Tracja i Macedonia pozostały nadal pod rządami imperium osmańskiego. Jako wyraz protestu za tę niesprawiedliwą decyzję Berlińskiego Kongresu w 1878 r. wybucha Kresneńsko - Razłożkie powstanie (1878 - 1879 r.), ta sytuacja doprowadza w 1885 r. do ogłoszenia aktu o zjednoczeniu Księstwa z Rumelią Wschodnią. W 1903 r. wybucha tzw. Ilindeńsko - Preobrażeńskie powstanie. W 1908 r. bułgarskie książę - od 1887 r. nim jest Ferdynand Saks Koburgotha, proklamuje niezależność państwową od sułtana i sam bierze tytuł cara Bułgarów. W 1912 r. Bułgaria razem z Serbią i Grecją rozpoczynają pierwszą wojnę bałkańską, której celem jest wyzwolenie Tracji i Macedonii. Bułgaria wygrywa tę wojnę, lecz w tzw. międzysojuszniczej wojnie (1913 r.) zostaje pokonana przez byłych sojuszników oraz Rumunię i Turcję, które odrywaja od niej zasiedlone przez Bułgarów terytoria.
Udział Bułgarii w pierwszej wojnie światowej po stronie Osi kończy się jej katastrofą. W 1918 r. car Ferdynand abdykuje na rzecz swojego syna, Borysa III. Traktat pokojowy z Neullie nurzuca Bułgarii surowe klauzule: ona traci wyjście na Morze Egejskie, Zachodnia Tracja staje się prowincją grecką, południową Dobrudżę przyłączono do Rumunii, a okolice Strumicy, Bosilegradu i wioski w okręgu Kuły oddano Serbo - Chorwacko - Słoweńskiemu Królewstwu. Podpisaniem umowy pokojowej w Krajowie w 1940 r. Południowa Dobrudża powraca do Bułgarii.
W poczatku lat 40-tych Bułgaria prowadzi politykę zgodnie z interesami Niemiec i Osi. Nieco później odmowiono udział w wojnie bułgarskich plutonów kawalerii, a sam car, Borys III popiera nacisk społeczeństwa i nie pozwala deportacji do obozów śmierci około 50 000 bułgarskich Żydów. W sierpniu 1943 r. Borys III umiera, a Rada Regencyjna młodego cara, Symeona II sprawuje oficjalnie rzady panstwem. 5 września 1944 r. armia radziecka wtarga na teren Bułgarii, 9 września ustanawia się rząd Frontu Ojczyźnianego z Kimonem Georgijewem na czele. Po wyborach w 1946 r. Bułgarię proklamowano za republikę. Władze naczelną obejmuje Bułgarska partia komunistyczna. Stronnictwa i partie, które zostały poza Frontem Ojczyźnianym, zabroniono, upaństwowiono ekonomikę i banki, ziemie uprawne przymusowo organizowano w kooperacje i społdzielnie produkcyjne. Na sterze państwa kolejno wyłoniono Georgi Dimitrowa, Wasila Kolarowa, Wyłko Czerwenkowa, Antona Jugowa i Todora Ziwkowa. 10 listopada 1989 r. obalono z władzy Todora Ziwkowa, co daje początek zmianom demokratycznym w kraju.
W 1991 r. przyjęto nową konstytucję, byłe partie i stronnictwa polityczne odnawiaja swoją działalność, odebraną im w 1947 r., własność prywatną przywrócono jej włascicielom, startuje prywatyzacja i zwrot ziem uprawnych. W 1997 r. podpisano porozumienie z MFW i Bankiem Swiatowym o dalszej stabilizycji kraju i jej ekonomiki oraz o dokonaniu odpowiednich reform gospodarczych. Wówczas wprowadzono nadzór walutowy, a bułgarską jednostkę pieniężną powiązano z euro. Obecnie przeprowadza się ważne reformy strukturalne, których celem jest dalszy wzrost gospodarczy, aktywizacja gospodarki rynkowej oraz stworzenie warunków dla inwestytorów zagranicznych. Od 1 stycznia 2007 r. Bułgaria jest pełnoprawnym członkiem Unii Europeskiej.